Należy pamiętać, że popełnienie plagiatu to nie tylko odpowiedzialność dyscyplinarna zawarta w przepisach ustawy Prawo o szkolnictwie wyższym oraz powiązanych z nią rozporządzeń, to również odpowiedzialność cywilnoprawna, jak i prawnokarna. Są to dwa aspekty, które potencjalnie mogą być bardziej dotkliwe dla studenta niż katalog kar stosowany w postępowaniu dyscyplinarnym. W momencie popełnienia plagiatu dochodzi bowiem do naruszenia praw autorskich twórcy, a dokładniej do chronionego ustawą jego utworu. W Polsce oprócz zabezpieczenia utworów w specjalnej ustawie warto pamiętać, że każdy ponosi również odpowiedzialność wobec przepisów zawartych w Kodeksie Cywilnym i Kodeksie Karnym.

 

Odpowiedzialność cywilna

Jak czytaliśmy już na początku artykułu w momencie popełniania plagiatu dochodzi do naruszenia praw osobistych twórcy. W ustawie o prawie autorskim i prawach pokrewnych (Dz.U. 1994 nr 24 poz. 83) możemy przeczytać:

„1. Twórca, którego autorskie prawa osobiste zostały zagrożone cudzym działaniem, może żądać zaniechania tego działania. W razie dokonanego naruszenia może także żądać, aby osoba, która dopuściła się naruszenia, dopełniła czynności potrzebnych do usunięcia jego skutków, w szczególności aby złożyła publiczne oświadczenie o odpowiedniej treści i formie. Jeżeli naruszenie było zawinione, sąd może przyznać twórcy odpowiednią sumę pieniężną tytułem zadośćuczynienia za doznaną krzywdę lub – na żądanie twórcy – zobowiązać sprawcę, aby uiścił odpowiednią sumę pieniężną na wskazany przez twórcę cel społeczny. 

  1. Jeżeli twórca nie wyraził innej woli, po jego śmierci z powództwem o ochronę autorskich praw osobistych zmarłego może wystąpić małżonek, a w jego braku kolejno: zstępni, rodzice, rodzeństwo, zstępni rodzeństwa.
  2. Jeżeli twórca nie wyraził innej woli, osoby wymienione w ust. 2 są uprawnione w tej samej kolejności do wykonywania autorskich praw osobistych zmarłego twórcy.
  3. Jeżeli twórca nie wyraził innej woli, z powództwem, o którym mowa w ust. 2, może również wystąpić stowarzyszenie twórców właściwe ze względu na rodzaj twórczości lub organizacja zbiorowego zarządzania prawami autorskimi lub prawami pokrewnymi, która zarządzała prawami autorskimi zmarłego twórcy.”

Zgodnie z przywołanym wyżej przepisem osobie, której prawa autorskiej zostały naruszone (poprzez popełnienie plagiatu) przysługują dwa rodzaje roszczeń:

  1. a) majątkowe:
  • o rekompensatę (zadośćuczynienie);
  • o zapłatę wyznaczonej sumy pieniężnej na wskazany cel społeczny;
  1. b) niemajątkowe:
  • o zaniechanie naruszania dóbr osobistych, w tym również wszelkich działań do tego zmierzających;
  • o usunięcie wszelkich skutków naruszeń.

Co warto również zaznaczyć przywołany wcześniej przepis powoduje iż obejmuje wszelkie działania przed jak i po naruszeniu prawa autorskiego.

Powództwo o ochronę swoich praw (legitymację czynną) mogą wytoczyć: twórca, a po śmierci twórcy jego małżonek oraz w szczególnych wypadkach jego zstępni, wstępni, rodzeństwo oraz stowarzyszenie twórców właściwe ze względu na rodzaj twórczości  lub inna organizacja zbiorowa zarządzająca prawami autorskimi/pokrewnymi, która zarządzała prawami autorskimi twórcy.

Drugą stroną (posiadającą legitymację bierną) jest osoba która dopuściła się plagiatu.

Co równie ważne, w polskim systemie prawnym, to na osobie skarżącej (posiadającym czynną legitymację – inaczej zwaną powodem) spoczywa obowiązek dostarczenia  obciążających oskarżonego dowodów i to on musi wykazać iż jest autorem wskazanego utworu.

Odpowiedzialność karna

Oprócz odpowiedzialności cywilnej każdy z nas może ponieść również tą natury prawnokarnej. W artykule 115 przywołanej wcześniej ustawy możemy przeczytać:

 „1. Kto przywłaszcza sobie autorstwo albo wprowadza w błąd co do autorstwa całości lub części cudzego utworu albo artystycznego wykonania, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 3.

  1. Tej samej karze podlega, kto rozpowszechnia bez podania nazwiska lub pseudonimu twórcy cudzy utwór w wersji oryginalnej albo w postaci opracowania, artystyczne wykonanie albo publicznie zniekształca taki utwór, artystyczne wykonanie, fonogram, wideogram lub nadanie.”

Przywołany wyżej przepis wskazuje, że odpowiedzialność karną ponosi ten kto albo przywłaszcza sobie autorstwo, albo wprowadza w błąd co do autorstwa całości lub części cudzego utworu albo artystycznego wykonania. Warto jednak podkreślić, że takie że przywłaszczenie musi być bezprawne czyli niezgodne z obowiązującymi przepisami. A co rozumiemy przez bezprawność? Jest to sprzeczność z dowolnymi przepisami prawa, co szczególnie ważne, nie tylko prawa karnego.

Z tego przepisu możemy również wyciągnąć grożącą nam sankcję za popełnienie plagiatu, jest to: kara grzywny, kara ograniczenia wolności, kara pozbawienia wolności od 1 miesiąca do 3 lat – oczywiście wszystko w zależności od wagi przewinienia.

Na koniec należy podkreślić iż odpowiedzialność cywilna z tytułu popełnienia plagiatu zgodnie z art. 118 KC ulega przedawnieniu dopiero po 10 latach, a natomiast karalność plagiatu ściganego z oskarżenia publicznego upływa po 5 latach. Brak naszej odpowiedzialności może być zarówno kosztowny dla naszego życia akademickiego, dla naszego portfela, ale również i dla naszej wolności. Czy warto? Chyba nie, szczególnie kładąc na szali swoje losy na samym początku życiowej ścieżki.

Autor: Adam Krzymiński