Przedmioty poświęcone tematyce praw autorskich pojawiają się nie tylko na kierunkach prawniczych i filologicznych. To istotna gałąź prawa i kwestia w procesie przygotowania treści do użytku czy później publikacji.Prawa autorskie nie są zastrzeżone wyłącznie dla tekstów, dotyczą też innych dzieł (przeważnie) artystycznych – audiowizualnych, choreograficznych, lutniczych, fotograficznych, plastycznych, dzieł wzornictwa przemysłowego i innych. Temat praw autorskich wyczerpująco określa Ustawa z 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych – Dz.U. 1994 Nr 24 poz. 83 (dalej jako Ustawa).

Chronione prawa autorskie dzielą się na osobiste i materialne. Te pierwsze są nieograniczone w czasie i niezbywalne i ważniejsze są dla użytkownika, drugie – ograniczone czasowo i ważniejsze z punktu widzenia twórcy.

(1) Z lektury pierwszych przepisów ustawy dowiadujemy się, że ochrona, która przysługuje twórcy niezależnie od spełnienia jakichkolwiek formalności, obejmuje wyłącznie sposób wyrażenia, nie zaś idee, odkrycia czy zasady działania. Do tego utwór jest przedmiotem prawa autorskiego od chwili ustalenia, nawet jeśli przybiera postać nieukończoną. Najważniejsze zawarte w niej normy prawne można odczytać także z art. 23, 34 i 36:

Art. 23. 1. Bez zezwolenia twórcy wolno nieodpłatnie korzystać z już rozpowszechnionego utworu w zakresie własnego użytku osobistego. Przepis ten nie upoważnia do budowania według cudzego utworu architektonicznego i architektoniczno-urbanistycznego oraz do korzystania z elektronicznych baz danych spełniających cechy utworu, chyba że dotyczy to własnego użytku naukowego niezwiązanego z celem zarobkowym.

Prawa autorskie mają chronić przed użyciem cudzych treści w celu zarobkowym i zapewnić ich rzetelne wykorzystanie. Korzystanie zatem z cytatów na użytek własnej pracy cytującego, przy podaniu źródła przytoczonego ustępu (autor, tytuł, wydanie) jest jak najbardziej dozwolone. (2) Zgodnie z art. 16 Ustawy autorskie prawa osobiste chronią więź twórcy z utworem, i to właśnie jemu przysługuje prawo do nadzoru nad sposobem korzystania z dzieła. Dlatego też:

Art. 34. Można korzystać z utworów w granicach dozwolonego użytku pod warunkiem wymienienia imienia i nazwiska twórcy oraz źródła. Podanie twórcy i źródła powinno uwzględniać istniejące możliwości. Twórcy nie przysługuje prawo do wynagrodzenia, chyba że ustawa stanowi inaczej.

(3) Co do zasady, i w zgodzie z treścią art. 36 Ustawy, autorskie prawa majątkowe gasną z upływem siedemdziesięciu lat od konkretnego zdarzenia w zależności od przypadku. Może to być: śmierć twórcy (ostatniego ze współtwórców); data pierwszego rozpowszechnienia (przy utworach, których twórca nie jest znany); data rozpowszechnienia lub ustalenia utworu (gdy z mocy ustawy autorskie prawa majątkowe przysługują innej niż twórca osobie); śmierć jednego z pierwotnych twórców dzieła (w odniesieniu do utworów audiowizualnych lub słowno-muzycznych). Co istotne, czas obowiązywania autorskich praw majątkowych liczy się w latach pełnych następujących po roku, w którym nastąpiło zdarzenie (art. 39 Ustawy).

Poświęcony odpowiedzialności karnej Rozdział 14 Ustawy utwierdza w przekonaniu, że poszanowanie praw autorskich to nie tylko kwestia grzeczności czy uprzejmości. Przywłaszczenie sobie autorstwa utworu lub wykonania, rozpowszechnianie utworu bez odpowiedniego wskazania na oryginał, niezgodne z prawem zwielokrotnianie utworu, wreszcie – nabywanie, pomoc w zbyciu, posiadanie nośników zawierających utwór to tylko część przesłanek, które mogą zadecydować o wszczęciu postępowania i nałożenia na sprawcę odpowiedzialności w postaci grzywny, kary ograniczenia wolności lub kary pozbawienia wolności.

Ustawa regulująca prawa autorskie wciąż aktualizuje (ostatnia nowelizacja miała miejsce w 2018 roku) wiele innych kwestii przydatnych podczas korzystania z jakiegokolwiek przedmiotu będącego przejawem działalności twórczej o indywidualnym charakterze, ustalonym w jakiejkolwiek postaci, niezależnie od wartości, przeznaczenia i sposobu wyrażenia (art. 1 Ustawy).

 

Karolina Rempalska